Skip to content

Şeker Bayramı mı Ramazan Bayramı mı?

9 Eylül 2010, ekleyen Fatih Polatlı

Herhalde hiçbir zaman bitmeyecek tartışmalardan biridir bu da... Ama İnternet ortamında, tartışmanın taraflarından biri hayli öne geçmiş görünüyor... Arama motorlarına (tırnak içinde "Şeker Bayramı" ve "Ramazan Bayramı" diye yazarak) sorunca gelen sonuçların ve Türkiye'nin en popüler iki sözlük sitesindeki girilerin sayıları şöyle:

 
Şeker Bayramı
Ramazan Bayramı
Google
155.000
962.000
Yahoo
188.000
616.000
Bing
305.000
1.370.000
Aol
93.900
661.000
Ekşi Sözlük (giri sayısı)
107
75
İTÜ Sözlük (giri sayısı)
22
30

 Kaynak: İlgili sitelerin "tam şu andaki" verileri

 

Yorumlar

Bu konuda ilginç detayları da veren bir yazıyı paylaşayım...

9 Eylül 2010, yazan nihatates,
Yorum no: 4505

Bilim Teknik 03.09.2010
Bayramımız şeker mi, ramazan mı?

Güney Gönenç

Başbakan iki yıl önce bir iftar yemeğinde yaptığı konuşmada şöyle demişti: “Bakıyorsunuz, bayram adını değiştirdi. Ne oldu bayramın adı? Tatil. Olmaz. Bu bayram tatil değil, tatil başka bir şey. Adını bir başka türlü de değiştirmişler şimdi: Şeker bayramı. Bu dört dörtlük bir ramazan bayramı, ne şeker bayramı... İlginç şeyler oluyor bu erozyondur aslında. Yani buna bir kültürel erozyon denir. Bunlara fırsat veremeyiz, vermemeliyiz” (Cumhuriyet 24.9.2008).

Bu sözleri eleştiren birçok yazar, bu bayramın şimdilerde “ramazan bayramı” olarak yerleştirilmeye çalışılan adını çocukluklarından beri “şeker bayramı” olarak bildiklerini yazdı. Örneğin Nuray Mert Radikal’de şöyle yazdı: “Başbakan’ın sandığı gibi bu yeni icat olmuş bir şey değil. Ben 48 yaşındayım ve farklı bir çevre ile tanışana kadar bu bayramı hep şeker bayramı olarak bilirdim. Muhafazakâr çevrenin, ‘Şeker Bayramcı’ları tatlı su Müslümanı olarak algılamasını anlarım, bu tavırla çok karşılaştım, bu çerçevede kaldığı sürece de hiç rahatsız edici değil. Ama, şeker bayramı icadını neredeyse bir ‘fesat’, bayramı böyle ananları ‘yoz’ diye niteleyen bir Başbakan’ı ürkütücü bulmaya başladım.” (25.9.08)

Oktay Ekinci Cumhuriyet’teki köşesinde Erdoğan’ı şöyle eleştirdi: “Adı ne olursa olsun özü ‘gerginliklerin terk edilmesi’ olan bayramımızı bu kez de ‘şeker mi, ramazan mı?’ gerilimiyle karşıladık. Üstelik aldığı ‘imamlık eğitimi’ gereğince bu gibi yersiz çatışmaları körüklemek yerine önlemesi gereken bir başbakanın ‘şeker’ diyenlerimizi azarlaması yüzünden...”(3.10.08)

Bu bayramın adı 1935’de kabul edilen 239 sayılı Ulusal Bayramlar ve Genel Tatiller Hakkında Kanun’da “şeker bayramı” olarak geçiyordu. 12 Eylül cuntası 1981’de bu yasayı değiştirdi ve “şeker bayramı” deyimini “ramazan bayramı”na çevirdi.

Tartışmanın geldiği noktada sanki bu bayramın adı eskiden “ramazan bayramı” imiş de (yasa zoruyla ya da başka yollarla) “şeker bayramı”na çevrilmiş savı seziliyor. Bu yazımızda dilin aynası olan sözlüklere başvurarak bu savın geçersiz olduğunu göstereceğiz.

Şeker bayramının eski dilde adı “ramazan bayramı” değil, “id-i fıtır”dır. Burada “id” (“iyd” olarak yazanlar da var) Arapçada “dönemli olarak yinelenen” ve “bayram” demekmiş; “fıtır” (“fıtr” olarak yazanlar da var) ise “oruç açma, yemek yeme” anlamına geliyor. “Kurban bayramı”nın eski dildeki adı ise “id-i adha”dır.

Şimdi 19. yüzyılın sonlarında yayımlanmış iki önemli sözlüğe bakacağız. Fransızca ve Arapça büyük sözlüklerin yazarı, Kutadgu Bilig ve Orhon Anıtları’nın açıklamalı çevirmeni, ilk Türkçe ansiklopedi olan Kamus-ül Alam adlı 6 ciltlik yapıtın da yazarı olan Şemsettin Sami’nin (1850-1904) Kamus-ı Türki adlı sözlüğü 1317 (1901) tarihini taşıyor. Bu sözlük Türkçenin modern anlamda ilk geniş kapsamlı sözlüğü.

Bu sözlükte “id” maddesinin karşılığı şöyle (s. 956): “Bayram. Tebrik-i id = idiniz said olsun; id-i adha = kurban bayramı, hacılar bayramı; id-i fıtır = ramazan bayramı, şeker bayramı”.

Kamus-ı Türki’de “bayram” maddesine baktığımızda ise şunları görüyoruz (s. 275): “Dinde mübarek addolunan gün. Şeker bayramı = id-i fıtır; kurban bayramı, hacılar bayramı = id-i adha; Musevilerin kamış bayramı = hamursuz bayramı. Meserret, şenlik, şehrayin. Kara bayram = yas ve matem günü”.

REDHOUSE NE DİYOR

İkinci olarak başvuracağımız kaynak Türkçe-İngilizce Redhouse Sözlüğü olacak. Bu sözlüğün yazarı Sir James Williams Redhouse’un (1811-1892) Türkçe sözlükler, Türkçe dilbilgisi, Türk şiiri gibi alanlarda birçok yapıtı var. 1826’da Türkiye’ye gelen Redhouse, Osmanlı Devleti’nin Tercüme Odası’nda çalışmış, sonradan bu kurumun başkanı olmuş, dışişleri bakanının ve sadrazamın özel mütercimliği görevinde bulunmuştur. Osmanlı dili üzerinde otorite olarak kabul edilmektedir. Birçok kez baskısı yapılan büyük Türkçe-İngilizce sözlüğün ilk baskısı 1890 tarihini taşıyor. Bu sözlükte 115.000 tanım ve açıklama var.

Redhouse Sözlüğü’ndeki “ramazan” maddesinde “ramazan bayramı = the three day feast at the end of ramazan” (s.848); “şeker” maddesinde de “şeker bayramı = the feast after ramazan” (s 1054) karşılıkları yer alıyor.

“İd” maddesi sözlüğün 513. sayfasında. Bu maddenin içeriği aynen şöyle: “Festival, religious festival. İd-i adha = the festival of kurban bayramı; id-i beşaret = the feast of annunciation; id-i fıtr = the festival of şeker bayramı (ending the ramazan fast); id-i hamsin = the feast of pentacost; id-i kebir, id-i kurban = same as id-i adha; id-i mevlid = the feast of the birth of Prophet Muhammad; id-i sagir = same as id-i fıtır; id-i tecelli = the feast of transfiguration. (Sayfa numaraları sözlüğün 1974 baskısına ilişkindir.)

Yakın geçmişte yayımlanmış birkaç sözlüğe bakalım şimdi.

Nijat Özön, Büyük Dil Kılavuzu (1995): Ramazan bayramı* = idi fıtır, idi sagir, şeker bayramı*. Şeker bayramı* = idi fıtır, idi sagir, ramazan bayramı*. İdi fıtır = ramazan bayramı*, şeker bayramı*. İdi sagir = ramazan bayramı*, şeker bayramı*. İdi anha = kurban bayramı*. İdi ekber = kurban bayramı*. (Bu sözlükte “*” imi, “yeni sözcüğü ya da kullanımda olan sözcüğü” belirtiyor).

Devletleştirilen Türk Dil Kurumu’nun sözlüğü (2005) ve internetteki Büyük Türkçe Sözlük: Şeker Bayramı özel ad hlk = Ramazan Bayramı. Ramazan Bayramı özel ad = Ay takvimine göre Şevval ayının ilk üç gününde kutlanan dinî bayram, Şeker Bayramı. (Burada hlk imi “halk ağzında” anlamına gelmektedir.)

Ferit Devellioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat (1970): “İd” maddesinde: İd-i fıtr = ramazan bayramı. “Fıtr” maddesinde: İd-i fıtr = ramazan bayramı, şeker bayramı.

Pars Tuğlacı, Okyanus Türkçe Sözlük (1971): Şeker bayramı = Ramazandan sonra gelen, üç gün süren din bayramı. Ramazan bayramı [böyle bir madde yok. Ama örneğin, ramazan hilali, keyfi, manileri, pidesi, tahvilatı var].

Bunca örnekten sonra sanırım söylenecek pek bir şey kalmıyor. “İdiniz said olsun,” sevgili okurlar; daha doğrusu, “bayramınız kutlu olsun”.

Gazetelere göre Şeker/Ramazan

10 Eylül 2010, yazan Fatih Polatlı,
Yorum no: 4517

Bayramın birinci günü gazetelerin birinci sayfalarında yer alan bayram kutlama ve haberlerinde şu tercihler yapılmış:

Şeker Bayramı:
Posta
 
Ramazan Bayramı:
Günlük
Vakit
Bugün
Yeni Şafak
Star
Zaman
Habertürk
Vatan
Referans
Takvim
Türkiye
Milli Gazete
 
Adını anmayanlar:
Evrensel
Cumhuriyet
Güneş
Sözcü (başyazıda Ramazan Bayramı)
Milliyet
Hürriyet
Akşam
Radikal
 
Bayram kutlaması/haberi bulunmayan:
Birgün
Taraf
Sabah
 
 

 

 

AdaptiveThemes